Sürekligüncellenen içeriği ile Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı derslerine dair konu anlatımlarını ve soru çözümlerini kanalımızda bulabilirsiniz.Videolarım Diğerbir ifade ile herhangi bir ismin nasıl olduğunu detaylı olarak belirten tamlamalara da sıfat tamlaması denmektedir. Sıfat tamlaması bir isim il sıfatın birleşip ikili bir tamlama oluşturması gerekir. Sıfat isimlerin başına gelir ve isme bir nitelik kazandırır. İsim tamlamaları birden fazla isim ile oluşur iken sıfat Tazeinek sütü => Sıfat Tamlaması (İnek sütü > Belirtisiz İsim Tamlaması) Sıcak yaz akşamı =>Sıfat Tamlaması (Yaz akşamı > Belirtisiz İsim Tamlaması) Not: Belirtisiz isim tamlaması sıfat olarak kullanılabilir. Parlement mavisi gömlek. Not: Bazı durumlarda tamlanan eki düşebilir. Belirtisizisim tamlamalarında yalnızca ikinci isim ( tamlanan ) isim " -i, -ı, -ü, -u " eklerinden birini alır. Tamlanan isim sesli harf ile bitiyorsa " s " kaynaştırma harfini alır. ÖRNEK ( 1 ): Kış mevsim i 3. "ki" nin yer aldığı kelimeye "-ler, -lar" eklerini getirdiğimizde anlamlı bir sözcükle karşılaşırsak "ki" bağlaç; anlam bozulup anlamsızlaşır ise ek, ilgi zamiri veya sıfat yapan "-ki" ekidir. Kalpteki sızı kolay kolay geçmez. Cümleye "-ler" ekini getirdiğimizde; "Kalptekiler sızı kolay kolay geçmez." iYEFt. Sıfat Tamlaması*Bir sıfatın, ismin önüne gelerek, onu nitelemesi yada belirtmesiyle oluşan tamlamalardır. Sıfat+İsim=> Sıfat Tamlaması Sıfat=Tamlayan, İsim=Tamlanan Büyük insan, Düz saç, Üç Elma, O adam Not Sıfat mutlaka ismin önünde olmalıdır. Adamın burnu epey büyüktü. “Büyük” sözcüğü sıfat olmasına rağmen, sıfat tamlaması kurmamıştır. Not Adlaşmış sıfat, sıfat tamlaması sayılmaz. Çalışanlar, belli Adlaşmış sıfat, bir sıfat tarafından nitelenerek yada belirtilerek sıfat tamlaması oluşturabilir. Yakışıklı gençleri daha çok Sıfat tamlamasında tamlayan yada tamlanan isim tamlaması olabilir. Sıcak yaz akşamları, El örgüsü kazak İSİM TAMLAMALARI*İki yada daha fazla ismin yan yana gelmesiyle oluşan öbeğe “isim tamlaması” denir. İsim+isim=> İsim tamlaması Tamlayan+Tamlanan=>TamlamaTamlayan Ekleri -nin, -in, -im, -den Bunlar ses değişimine uğrayabilir. Tamlanan Ekleri -i, -si, -im, -in, -imiz, -iniz, -leri Bunlar ses değişimine uğrayabilir. Ali'nin Kitabı, Kalemin Ucu, Benim Arabam, Sizin Aileniz, Pencerenin CamlarıNot Bazı tamlamalarda tamlayan eki olarak “-den, -dan” ekleri kullanılabilir. Bu ek seçme anlamı katmak için gelmektedir. Oturanlardan BiriNot Bazı istisna durumlarda tamlayan ve tamlanandaki kaynaştırma harfleri yerine “y” harfi kullanılabilir. Suyun Altı, Şişenin SuyuNot “Benim Kalemim” tamlamasındaki “ben” zamiri “-im” eki almıştır. Bu ekin aslı “-in” dir. Fakat bu ek zamanla ses değişikliğine BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI X'in Y'si *Tamlayanın ve tamlananın, tamlama eklerini ilgi, iyelik aldığı tamlamalardır. Tamlayan+İlgi Eki + Tamlanan+İyelik Eki Evin Önü Gökyüzünün Maviliği Yağmurun Yağışı Pantolonun Düğmesi Bizim Evimiz Odanın Duvarları Çocuklardan Biri Yolculardan Birkaçı Not Tamlamayı kuran sözcükler her zaman ad olmayabilir. Senin Silgin , Silgilerin Bazısı , Onların birkaçı , Adamın Kendisi Zamir kullanılmış Çalışmanın Faydası Fiilimsi kullanılmış Uyarı İsim tamlamalarında fiilimsi kullanılıp, kullanılmayacağı konusu net değildir. Genel kanaat, Tamlayan kısmında kullanılabileceği Belirtili isim tamlamasında, tamlayanla tamlanan arasına farklı sözcükler girebilir. Bu durumda da isim tamlamasının türü değişmez. Dağın sert kayalıkları => Belirtili İsim Tamlaması Araya sıfat girmiş Suyun insanın içini rahatlatan sesi => Belirtili İsim Tamlaması Araya sıfat grubu girmişNot Belirtili isim tamlamasında, tamlayan ve tamlanan niteleyici öğeler alabilir. İsim tamlamasının türü değişmez. Genç kızın sarı saçı => Belirtili İsim Tamlaması Tamlayan da, tamlanan da sıfat almış İhtiyar adamın bastonu => Belirtili İsim Tamlaması Tamlayan sıfat almışNot Tamlayanı zamir olan isim tamlamalarında, zamir düşürülerek “tamlayanı düşmüş isim tamlaması” oluşur. Benim / Kalemim kırıldı. Tamlayanı düşmüş isim tamlaması vardır.Not İsim tamlamasında tamlayan yada tamlanan birden fazla olabilir. Damın tahtası, kiremidi eskimişti. Tamlanan iki tane Hanımının, çocuğunun duaları etkili olmuştu. Tamlayan iki taneNot Belirtili İsim tamlamalarında, tamlayanla tamlanan yer değiştirebilir. Sesi uzaklardan geliyordu suyun. 2BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI X Y'si*Sadece tamlananın tamlama eklerini aldığı isim tamlamalarıdır. Tamlayan + Tamlayan+İyelik Eki Kendi Gömleği Müdür Yardımcısı Futbol Topu Galata Kulesi Çam Sakızı Çoban Armağanı Çocuk ParkıNot Belirtisiz isim tamlamalarında, istisna olan bazı durumlarda araya sözcük girer. Kültür Eski BakanıNot Belirtisiz isim tamlamasına getirilen sıfat, tüm tamlamanın sıfatı olur ve sıfat tamlaması oluşur. Taze inek sütü => Sıfat Tamlaması İnek sütü > Belirtisiz İsim Tamlaması Sıcak yaz akşamı => Sıfat Tamlaması Yaz akşamı > Belirtisiz İsim TamlamasıNot Belirtisiz isim tamlaması sıfat olarak kullanılabilir. Parlement mavisi gömlek Not Bazı durumlarda tamlanan eki düşebilir. Topkapı-sı , Lale Sokak-ğı 3 TAKISIZ İSİM TAMLAMASI X YNot Bu konu tartışmalı bir konudur. Takısız isim tamlamasının varlığı şüphelidir. Bazı kaynaklarda bu tip tamlamalar, sıfat tamlaması olarak ele alınmaktadır. Biz bu tip tamlamaların var olduğunu düşünerek hareket edeceğiz. *Tamlayanın da tamlananın da tamlama eklerini almadığı tamlamalardır. Bu tip tamlamaların takısız isim tamlaması olabilmesi için; Tamlananın neyden yapıldığının, neye benzediğinin bildirilmesi gerekir. Deri Ceket, Demir Kapı, Cam Kavanoz >>> Neyden yapıldığı…. Elma Yanak, Kepçe Kulak, Selvi Boy >>> Neye benzediği… Zeytin Göz => Takısız İsim Tamlaması Siyah Göz => Sıfat Tamlaması İpek Saç => Takısız İsim Tamlaması Yumuşak Saç => Sıfat Tamlaması İpek Mendil => Takısız İsim Tamlaması 4 ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI*İkiden fazla isimden oluşan isim tamlamalarıdır. *Bu tür tamlamalarda; tamlayan, tamlanan yada her ikisi birden isim tamlaması örtüsünün kenarı Masa,örtü,kenar Tamlayanı isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlaması Evin mutfak dolabı Ev,mutfak,dolap Tamlananı isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlamasıDevlet hastanesinin doktor odası Tamlayanı da tamlananı da isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlamasıDemir kapının kolunun vidasının üstü İSİMLER Günlük hayatta karşımıza çıkan birçok nesneyi anabilmek için sembolleştirme yaparız. İşte bu sembollere ad, isim denir. Örneğin bilgisayar sözcüğü, aklımızda hemen ait olduğu nesneyi canlandırır. Nesnelerin dışında bir de madde olarak varlığı bulunmayan kavramlar vardır ki bunların da dildeki karşılıkları yine isimlerdir aşk, huzur vb. İsimler, kendi içerisinde 3 ana başlık altında işleniyor Varlıklara Verilişine GöreÖzel AdlarCins Adlar Varlıkların Maddesine GöreSomut AdlarSoyut Adlar Varlıkların Sayısına GöreTekil AdlarÇoğul AdlarTopluluk Adları İsim ve Fiil Farkı Köklerde Öncelikle bilinmesi gereken kök farkıdır. Bir kelimenin kökü isimken sonradan fiile dönüşmüş olabilir. O halde diyebiliriz ki fiil kökleri; iş, oluş, hareket bildiren köklerdir. Örnekler O eve geldi. Geldi kelimesinin çözümlemesi şöyle olacaktır Gel-di Ele alacağımız kök o halde “gel” olacaktır. Şimdi bakalım. “gel” kelimesi -mek, mak alıyor mu? Gelmek! Aldığına göre bu net fiildir. İsimler ise fiiller gibi iş, oluş, hareket bildirmezler. Bu nedenle, sabit bir varlığın tümünü karşılarlar. Ve -mak, mak ekini kullanmaya devam edelim Onu evde gördüm. Şimdi altı çizili kelimeye bakalım. Çözümlemesi şöyledir 👉 Ev-de Ev kelimesi bir hareket bildirmez. Bu nedenle sağlamayı da yapalım. -mek, mak ekini alıyor mu bakalım 👉 Ev-mek. Görüldüğü gibi sıkıntı var. O yüzden bu kelime kesinlikle isimdir. Şimdilik genel mantık tam da böyledir. NOT Yalnız dikkat edin, -mak ve mek ekini sizin ge-tirmeniz gereklidir. Cümle içerisinde yer alıyorsa örneğin, “bize anlatmak ister misin?” gibi bir cümlede -mak, mek direkt yer aldığı için soruya göre hareket etmemiz gerekir. Eğer soruda bize anlatmak kelimesinin türü sorulursa biz kelime üzerinde -mek ekini gördüğümüz için son haline isim demek zorundayız. Bu konu isim-fiil konusudur. O yüzden şimdilik dikkat etmeniz gereken, cümle içinde yer almaması ve sizin eklemenizdir. 1. Verilişine Göre Adlar1. A. Özel Adlar Tüm dünyada kendi türünde sadece bir adet olması bakımından verilen adlardır. Kısacası eşi benzeri olmayan varlıklara verilen adlardır. İnsan isimleri Ali, Mehmet, Ayşe ... Kurum adları Milli Eğitim Bakanlığı, Karacadağ Dershanesi… Dil adları Fransızca, Farsça, Kürtçe, Türkçe… Yer adları Diyarbakır, Adana, Çakırköy… Ülke adları Kıbrıs, Türkiye, İngiltere… Kitap, dergi adları Aşkı Memnu, Sözde Kızlar, Hürriyet… Din ve mezhep adları Hristiyanlık, Musevilik, İslamiyet… Hayvanlara verilen adlar Pamuk, Kara… 1. B. Cins Adlar Aynı cinsten olan varlıkların tümüne verilen addır. Vücudun organ isimleri el, kol, ayak, bacak… Akrabalık isimleri amca, dayı, yeğen… Hayvan isimleri kedi, köpek, at… Araç, eşya isimleri araba, otobüs, telefon… İş, meslek isimleri öğretmenlik, avukatlık… Kavramlar düşünce, zekâ, temenni Kısacası, kendi türünün tamamını karşılayan kelimelere cins adlar adı verilir. NOT Dünya, ay, güneş sözcükleri coğrafi anlamın dışında kullanılırsa cins isme dönüşür ve küçük harfle yazılır. NOT Ancak dikkat edilmesi gereken bir husus var O da kedinize vereceğiniz bir ismin özel olacağı. Mesela, “kedi” kelimesi cins bir isimdir. Ancak siz “Pamuk, çok güzel bir kedidir.” derseniz, orada geçen Pamuk kelimesi özel ismi karşılar. 1. C. Somut-Soyut Adlar Somutluk, soyutluk konusunu birebir “cümlede anlam konusundan hatırlamalısınız. Kısacası beş duyu organımızdan biriyle fark edebiliyorsak somuttur, edemiyorsak soyuttur. Bunlar aynı zamanda isim niteliği taşır. 💬 Örneğin, tahta kelimesi somut bir isimdir. Çünkü tahta, hem görülebilir hem de dokunulabilir bir varlıktır. Soyut adlara bakacak olursak madde olarak hiçbir varlığı bulunmayan ve sadece kavram olarak varlığı kabul edilen isimlerdir diyebiliriz. 💬 Örneğin, “Nefret hissinin kişiye büyük bir zararı vardır.” cümlesindeki “nefret” kelimesi bir duygu olduğu için algılanamaz ve soyut bir isim olarak kabul edilir. “Onun düşünceleri çok parlaktı.” cümlesindeki parlak kelimesi de somut anlam taşımaz. Mecazi bir anlamı olduğu için soyutluk ön plandadır ve soyut bir isimdir. NOT Bir isim her zaman soyut ya da her zaman soyut olacak diye bir şey yoktur. Cümleye göre somutluk ya da soyutluk kazanır. 1. D. Tekil-Çoğul-Topluluk Adları Burada asıl ele alacağımız şey, bir isme -ler, lar eki gelmiş mi gelmemiş mi o olacaktır. Tekil isimler, -ler, lar eklerini almazlar ve bir varlığı karşılarlar. İnsan, düşünen bir varlıktır. Burada dikkat edilmesi gereken şudur Bir kelime aynı anda Cins, tekil ya da çoğul olabilir. Örnekteki gibi “insan” kelimesi -ler, lar ekini almadığı için kesinlikle tekildir. Aynı zamanda bir cins isimdir. O halde diyebiliriz ki “insan” kelimesi cins, tekil bir isimdir. Bizim için tekillikte önemli olan sayıdır. Çoğul isimler ise, -ler, lar ekini alarak birden fazla olma anlamı taşırlar. Hayvanlar, düşünme yetisinden çoğu zaman yoksun hareket ederler. “Burada yer alan hayvanlar kelimesi birden fazla hayvanı temsil ettiği için çoğul isimdir. NOT -ler, -lar eki her zaman eklendiği isimlerin sayıca çokluğunu bildirmez, onlara değişik anlamlar da kazandırır. Aile anlamı Ayşeler bize geldi. Soy sop Türkler buralara da sahiptir. Abartma Adamın dünyalar kadar malı vardı. Benzerlik Şanlı tarihimiz Fatihlerle doludur. Saygı Müdür Beyler henüz gelmedi. Topluluk isimleri ise görünüşte -ler lar eki almamış durumdadır ancak anlam olarak topluluğu temsil eder. 💬 Mesela, aile kelimesi anlam olarak birden fazla insanı içinde barındırdığı için görünüşte tekil olsa da anlam olarak çoğuldur. Sorusu da aynen bu şekilde gelir “Aşağıdakilerden hangisinde topluluğu temsil eden bir kelime vardır?” Topluluk isimlerine örnek millet, ordu, sürü, bölük, kurul… NOT Bazen bir kelimenin topluluk ya da tekil ad olması cümledeki anlamına bağlıdır. İsimler, ad aktarması yapılarak cümle içinde topluluk adına dönüştürülebilir. Sınıf yarın pikniğe gidecek. Topluluk Dün sabah sınıf boyanmış. Tekil A. İSİM ÇEKİM EKLERİ A. 1. ÇOKLUK EKİ Çokluk, çoğulluk eki olarak ele alınan -lAr eki ifade olarak birden fazla anlamı katar. Çokluk eki, isim soylu kelimelere getirilir. Sular yanar, güneşler söner içimde. 🔊 Sözcükte anlam sorularının vazgeçilmezlerinden biri olarak -ler ekinin kattığı anlamı soran sorular karşınıza çıkacaktır. Bu soru tiplerine dikkat etmek gerekir. ✅ Çokluk anlamı katar. Gözlerimin ardına saklanır hatıralar. ✅ Abartma anlamı katar. Ateşler içinde yanıyor evladım, çok terlemiş. ✅ Benzerleri anlamı katar. Bu ülke ne Atatürkler yetiştirir, bilmi-yorsun. ✅ Aynı adı taşıyan anlamı katar. Sınıftaki Melihler ayağa kalksın. ✅ Topluluk anlamı katar. Türkler, Orta Asya’dan göçtüler. ✅ “-gil” ekinin yerini tutar. Ancak böyle kullanımlarda “yapım eki” görevi üst-lenir. Dün gece halamlarda kaldık. A. 2. İSMİN HÂLLERİ VE EKLERİ Durum ekleri, Türkçe içinde getirildiği isim soylu sözcüğe yönelme, yaklaşma, belirtme, ayrılma gibi anlamlar katar. Bunun yanı sıra hâl ekleri, isim soylu sözcükleri başka kelimelere bağlama görevi de üstlenebilir. a. Yalın Hâl Hiçbir hâl ekinin yer almadığı isim soylu sözcüklerdir. ÖRNEKLER Galatasaray, kötü bir futbol sergiliyor. Altı çizili sözcükler, yalın hâlde olan isimlerdir. Görüldüğü gibi hiçbir hâl eki bulunmamaktadır. NOT 1 “Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisi yalın hâldedir?” tarzındaki sorularda sizden istenen, kelimelerin ek almaması değil, “hâl eklerini” almamasıdır. b. Yaklaşma Yönelme Hâli e, -a ekinin yönelme anlamı katması ile ortaya çıkan hâldir. Bu ek, farklı görevler de üstlenebilir. Cümlenin ögelerinde dolaylı tümleç oluşturabilirler. Neye, kime, nereye gibi sorulara cevap oluşturur. ÖRNEKLER Aklına bir sürü şey geliyor bu aralar. Sana bu soruları sormak istemiyorum. NOT 1 Yönelme, yaklaşma hâl eki edatlarla kullanılabilir. Sabaha doğru onunla görüştük. NOT 2 Yönelme hâl eki bazen edatların yerini tutabilir. Dün kızıma yeni bir kıyafet aldım. Dün kızım için yeni bir kıyafet aldım. NOT 3 Kullanıldığı kelimelerde farklı anlamlar oluşturabilir. Kalemi masaya koydu. Üzerine Kalemi kutuya yerleştirdi. İçine NOT 4 Zaman anlamı katabilir. Haftaya görüşeceğiz bu konuları. c. Bulunma Kalma Hâli -de, -da eki; cümle içerisinde bir yerde olma anlamı katar. Cümle içerisinde nerede, neyde, kim-de sorularına cevap vererek dolaylı tümleci oluşturabilir. -de, -da eki benzeşmeye uğrayarak -te, -ta olabilir. ÖRNEKLER Gönlüm İzmir sahillerinde kaldı. NOT 1 Bulunma hâl eki bazen sıfat görevi üstlenerek yapım ekine dönüşebilir. Bu senenin en gözde takımı Galatasaray’dır. sıfat Nasıl takım? Sözde uyarılarla gözümü boyuyor resmen. NOT 2 Zaman anlamı katabilir. Zaman anlamı kattığında ise zarf tümleci oluşturur. Ne zaman sorusuna cevap verir. Son haftalarda bir form düşüklüğü var onda. d. Ayrılma Çıkma-Uzaklaşma Hâli -den, -dan ekiyle kurulur. Anlam olarak bir yerde ayrılma anlamı katar. Benzeşmeye uğrayarak -ten, -tan ola-bilir. Nereden, kimden, neyden sorularına cevap vererek dolaylı tümleci oluşturabilir. NOT 1 Sıfat yapma görevi üstlenerek yapım ekine dönüşebilir. İçten sözleriyle beni kendimden geçirdi. NOT 2 Zarf tümleci oluşturabilir. Bu tarz durumlarda genel olarak sebep bildirir. Beni üzdüğünden bu hâle geldim NOT 3 İlgi hâlinin [-nın] yerini tutabilir. Sorulardan bazıları sıkıntılı çıkmış. Soruların bazıları sıkıntılı çıkmış. e. Belirtme Yükleme Hâli İsmin -i hâli olarak bilinir. Çekime göre -ı, -u, -ü olarak değişebilir. Neyi, kimi, nereyi gibi sorulara cevap vererek belirtili nesneyi oluşturabilir. ÖSYM’nin en çok tercih ettiği soru tiplerine sahiptir. ÖRNEKLER Kitabı bana getirmeni istiyorum. Bu hayatı hafife almaktan vazgeç. Sözlerimi geri alamam. NOT 1 İyelik ekiyle karıştırılmamalıdır. İyelik eki olan -i; neyi, kimi sorularına cevap vermez. “Onun” kelimesini kabul eder. Belirtme hâl eki ise bu kelimeyi kabul etmez. Hisleri kâğıda dökemiyorum. Burada yer alan -i eki belirtme hâl ekidir. Aynı zamanda “onun” kelimesini kabul etmez. “Onun hisleri kâğıda dökemiyorum.” Görüldüğü gibi “onun” kelimesini cümleyle beraber okuduğumuzda bozukluk ortaya çıktı. O zaman bu ek, belirtme hâl ekidir. Kalemi yere düşmüş sanırım. Buradaki -i eki, iyelik ekidir. Belirtme hâl eki değildir. “Onun kalemi yere düşmüş sanırım.” dediğimiz zaman onun’ kelimesi cümleyle uyumlu olduğundan ötürü iyelik eki olarak görev yapar. NOT 2 İyelik ekiyle belirtme hâl eki bir arada bulunabilir. Bu eklerden en sonda yer alan belirtme hâl ekidir. Numarasını kimden aldın acaba? Numara+s+ı+n+ı şeklinde ayırdığımızda ilk -ı eki iyelik ekidir. Onun numarası şeklinde kullanılır ve iyelik eki görevlidir. İkinci -i eki de belirtme hâl eki görevindedir. A. 2. TAMLAMA EKLERİ İsim tamlamalarının oluşmasında etken olan eklerden biri de tamlama ekleridir. Bu ekler “ilgi hâli ve iyelik eki” olmak üzere iki grupta incelenir. DİKKAT! İlgi hâli ve ilgi eki karıştırılmamalıdır. İlgi eki, ÖSYM tarafından “-ki” eki kabul edilmektedir. Soru bankalarında bu husus gözden kaçırılmaktadır. A. 2. a. İlgi Hâli - Tamlayan Eki İlgi hâli, “-ın, -in -un, -ün, -ım, -im” olarak kabul edilir. Kaynaştırma ünsüzü olan “n” sesini de alarak “-nın, -nin, -nun, -nün” şekline bürünebilirler. Sahip olma anlamı katar. İsim tamlamasında “tamlayanı” oluşturur. Sabahın ışıkları sarıyor dört bir yanımı. Sevginin ufak bir yansıması vardı içimde. NOT 1 Sahiplik ilgisi kurulmak zorundadır. Dikkat edilirse Türkçede sesteş ek çok fazladır. Bu yüzden eklerin anlam ilgisini çözerseniz soruları doğru çözme ihtimaliniz artacaktır. Örneğin birinci cümlede geçen “ışık” ifadesi neye ait sorusu sorulursa “sabahın” ifadesi tespit edilebilir. O hâlde burada yer alan “-ın” eki ilgi hâlidir. Sorularda bu ek sorulurken “Sahiplik ilgisi katmıştır?” gibi ifadelere başvurulur. A. 2. b. İyelik-Sahiplik-Tamlanan Eki Bir şeye ait olma anlamı katan bu ek, şahıslara göre çekimlenmektedir. “-ım, -ın, -ı, -mız, -nız, -ları” şeklinde ele alınırlar. İsim tamlamalarında tamlananı oluşturur. Bir şeye ait olma anlamı katması yönüyle “iyelik” adını almaktadır. NOT 1 İyelik eki, sesteş bir ek olduğu için karıştırılması muhtemeldir. Bu yüzden iyelik eki sorulduğunda aitlik anlamı katıp katmadığına bakmak gerekir. Benim kitaplarım saklı bu cennette. İlgi hâli İyelik ekiBir şeye ait olma ve bir şeye sahip olma an-lamlarından yola çıkarak bu durum çözülebilir. Ben çok başarılıyım.Bir isim veya isim soylu sözcük yüklem olmuşsa ve orada -ım ekini görüyorsanız bunun “ek fiil” olduğunu unutmamalısınız. Zaten bir şeye ait olma anlamı katmadığı için iyelik eki diyemeyiz. Satım işine son veriyoruz.Bu kelimede sat- eyleminden türetilen satım ismini görmekteyiz. Buradaki -im eki artık yapım eki görevindedir. NOT 2 Çoğul eki ve ikinci tekil iyelik ekinin birleşimi olan "-leri" ile üçüncü çokluk iyelik eki olan "-leri" eki karıştırılmamalıdır. Bu ikili arasındaki farkı şöyle algılayabilirsiniz Türk devletleriBu örnekte tamlayan Türk tekil bir ad olduğu için tamlananda yer alan ekler şöyle sıralanabilir "Dev-let+ler+i" yani bu sıralamada tamlayan tek bir varlık olduğu için üçüncü çoğul eki olan "-leri" yok, "-ler" eki ile "-i" ekinin birleşimi vardır. Hatıraların sözleriBu örnekte tamlayan "hatıralar" çoğul olduğu için tamlananda yer alan ek, üçüncü çoğul iyelik eki olan "-leri" ekidir. Kısacası tamlayan tekil ise tamlananda yer alan "-leri" eki "çokluk eki olan -ler ile üçüncü tekil iyelik eki olan -i eki"nin birleşimidir. Tamlanan çoğul ise tamlananda yer alan "-leri" eki, doğrudan üçüncü çokluk iyelik ekidir. A. 1. 4. VASITA HÂLİ Tartışmalı bir ek olarak karşımıza çıkan vasıta hâli, “-le, -la” ekleri ile karşılanır. Cümleye araç, durum, birliktelik gibi anlamlar katar. Vasıta, araç anlamı katarArabayla tüm şehri turladık. Birliktelik anlamı katarBu soruyu Melih Hoca’yla çözdük. Durum anlamı katarSinirle dışarı çıktı. A. 1. 5. EŞİTLİK HÂLİ Bir diğer tartışmalı ek de eşitlik hâlidir. Bu ek, gibilik, topluluk, abartma anlamları katar. Gibilik anlamı katarBugünlerde çocukça hareket ediyor. Topluluk anlamı katarMilletçe alkışlıyoruz sizleri. Abartma anlamı katarKonsere binlerce insan akın etti. Durum anlamı katarSessizce ayrıldı okuldan İSİMLERDE YAPI İsim Kökü Sözcüğün parçalanamayan, anlamlı en küçük yapı biriminin tür olarak “isim” olması durumudur. Kökle ilgili bilgileri, notun başında verdik zaten. 1. Basit İsimler Basit isimler; hiçbir şekilde yapım eki alıp yeni bir kelime türetmemiş, başka bir sözcükle bir araya gelip birleşik sözcük oluşturmamış isimlerdir. NOT Çekim eki alabilirler. Bu onların basitliğini değiştirmez. Odalar > Oda+lar > Oda sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir. Hastayı > Hasta+y+ı > Hasta sözcüğü sadece çekim eki almıştır. O halde bu sözcük yapısına göre basittir. 2. Türemiş İsimler Yapım eki alan ve yeni bir anlam kazanan isimlere türemiş isimler denilir. Giyim> Giy-im > Giy- fiilinin üzerine yapım eki gelerek isimleşmiş ve türemiş bir isim olmuştur. Alemci > Alem+ci > Alem isminin üzerine -ci yapım eki gelerek yeni bir anlam türetmiştir ve türemiş bir isim olmuştur. 3. Birleşik İsimler Birden çok sözcüğün bir araya gelerek yeni bir şeyi karşılaması sonucu ortaya çıkan isimlerdir. Aslan+ağzı> aslanağzı > İki adet ismin bir araya gelerek yeni bir kelime ortaya çıkarması durumudur. Çek+yat > çekyat > İki fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır. Bilgi+sayar > Bir isim ve bir fiil, bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamıştır. Hazırlayan Melih ÖZDAMAR İçeriklerimiz, pdf anlatımlar dahil, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nca korunmaktadır. Telif haklarının herhangi bir şekilde ihlali, başka yerlerde isimsiz yayımlanması, çeşitli kitap kaynaklarında izinsiz yer alması, içeriğin izinsiz kopyalanıp başka bir isimle tanıtılması vb. ile yapan kişi, kişiler veyahut kurumlar hakkında gerekli işlemler başlatılacaktır. Türkçe ve Edebiyat yönetimi. eğitim öğretim ile ilgili belgeler > konu anlatımlı dersler > Türkçe dersi ile ilgili konu anlatımlar > kelime türleri, sözcük türleri ile ilgili konu anlatımlar BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI, ÖZELLİKLERİ İSİM TAMLAMASI ÇEŞİTLERİ KELİME TÜRLERİ TÜRKÇE DERSİ KONU ANLATIM Tamlayan sözcüğün ek almadığı tamlamalardır. Tamlayan, ek almadığı için belirsizlik ve genelleme anlamı taşır. Belirtme anlamı bir genellik kazanır Tamlanan iyelik eki “-i” almış durumu. Tamlayan belirli değildir. Kesin olmayacak biçimde genel bir aitlik anlamı Anlam sınırı çok geniştir. Tamlayanın ek almadığı, tamlananın da belirtili isim tamlamasında olduğu gibi iyelik eki aldığı isim tamlamasıdır. Tamlayan ek ilgi eki almadığı için, yani tamlananın kime ya da neye ait olduğu tam olarak bilinmediği için belirtisiz denmiştir. Ama tamlanan ile tamlayan arasındaki ilişki daimidir. “Sınıfın kapısı” dediğimizde nerenin kapısı, hangi kapı olduğu kesin olarak bilinmektedir. Ama “sınıf kapısı” tamlamasında nerenin, neyin kapısı, hangi kapı olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Herhangi bir kapı var elimizde; bu kapının hangi sınıfa ait olduğunu bilemiyoruz; bilinen tek şey bu kapının genel anlamda sınıfla ilgili olduğudur. Kapı herhangi bir kapıdır; sınıf da herhangi bir sınıf... Yani bir genelleme söz konusudur. Örn Sokak kapı-s-ı hangi sokak Ev terlik-i hangi ev Okul müdür-ü hangi okul Çam ağaç-ı hangi çam Örnek Tamlayan Eki Tamlanan Eki - -ı, -i, -u, -ü Fındık kurt-u Akrep yuva-s-ı Fizik güc-ü Belirtisiz Ad Tamlamasının Özellikleri -Tamlayan, tamlananın niteliğini gösterir. Örnek Anne sevgisi, kan kırmızısı -Tamlayan, tamlananın ne ile ilgili olduğunu gösterir. Örnek Sel felaketi, uçak bileti -Tamlayan, tamlananın neden yapıldığını gösterir. Örnek Portakal suyu, tütün kolonyası -Tamlayan tamlananın neye benzediğini gösterir. Örnek Parmak üzümü, sigara böreği -Tamlayan, tamlananın nedenini bildirir. Örnek Matematik korkusu, sınav stresi -Bir şeyin yapıldığını ya da bilgi bulunduğu yeri gösterir. Örnek Kıyı lokantası, uzay istasyonu -Tamlayan tamlananın yapıldığı aracı belirtir. Örnek Söz sanatı, makine örgüsü -Tamlayan, tamlananın ortaya çıktığı yeri belirtir. Örnek Amaysa elması, Maraş dondurması -Kişi adları tamlayan olduğunda o kişilere ilişkin yapıt, buluş gibi kavramları belirtir. Örnek Naima tarihi, Newton Kanunu Karışık Örnekler çoban çeşmesi, hayal iklimleri, ahududu şerbeti... misafir odası, kömür sobası, ev terliği, çiçek saksısı, masa örtüsü... kök boyası, biber dolması, gül kurusu, pirinç pilâvı, peynir tatlısı... Bursa şeftalisi, Amasya elması, İzmir üzümü, Bağdat hurması, yer elması, ağaç mantarı, su yılanı, dağ keçisi... dil peyniri, parmak üzümü, dil balığı... kayıt memuru, temizlik işçisi, fizik öğretmeni, ev kadını, okul müdürü, daire başkanı... sel felâketi, deprem yıkıntısı, kaza kurbanı... yaz yağmuru, sabah kahvaltısı... telefon görüşmesi, çöp kebabı... Konya Ovası, Topkapı Garajı, Taksim Meydanı, Boğaziçi Köprüsü, Çanakkale Köprüsü, Ankara Kalesi... İstanbul şehri, Türk Dili, Tuz Gölü… İSİM TAMLAMALARI, AD TAMLAMALARI ÖZET ANLATIM Aralarında anlamca ilişki bulunan söz grubuna isim tamlaması denir. Bir ismin bir başka ismi anlam bakımından tamamlamasıdır. Bir ismin aitlik ilgisi bakımından daha belirli hâle gelmesi için başka bir isim tarafından tamlanmasıyla meydana gelen söz öbeğine isim tamlaması denir. Belli kurallar dahilinde en az iki sözcük bir araya gelerek isim tamlamasını oluşturur. İstanbul- un sokaklar-ı Dost kapı-sı Okul bahçesi-n-in ağaçlar-ı İsim tamlamaları "tamlayan ve tamlanan" olmak üzere iki unsurdan oluşur. Tamlayan birinci sözcük, tamlanan ise ikinci sözcüktür. İsim tamlamalarının tamlayanında ilgi, tamlananında ise iyelik eki vardır. Türkçede üç çeşit İsim tamlaması vardır 1. Belirtili İsim Tamlaması Hem tamlayanın hem de tamlananın ek aldığı tamlamalara Belirtili isim tamlaması denir. Belirtili isim tamlamasında tamlayan -nın, -nin, -nun, -nün, -ın, -in, -un, -ün eklerini, tamlanan ise -ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü eklerini alır. Her iki unsuru da ek alarak oluşturulan bu tür tamlamalarda kuvvetli bir aitlik ilgisi vardır. Tamlayanın ilgi, tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. Örnekler "Evin kapısı açık kalmış." cümlesindeki “evin kapısı” altı çizili söz öbeği belirtili isim tamlamasıdır. Görüldüğü gibi, her iki sözcük de ek almıştır. Bu tamlamada iki sözcük arasındaki kuvvetli bir ilişki kendini göstermektedir. Sınıf-ın kapı-sı Oda-nın halı-sı Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcükler girebilir. Örnekler "Kerem'in mavi gömleği güzelmiş." cümlesinde araya "mavi" sıfatı girmiştir. "- den" hal eki tamlayanda kullanılan ilgi ekinin yerine geçerek belirtili isim tamlaması kurabilir. Örnekler "Resimlerin birini de ben alayım." cümlesindeki "resimlerin birini" sözü belirtili isim tamlamasıdır. Biz bunu "resimlerden birini" biçiminde de söyleyebiliriz. Yani sadece tamlayan eki "-in" yerine, aynı işlevi gören "-den" hâl ekini getirmiş oluyoruz. Belirtili isim tamlamalarında bir tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabileceği gibi, bir tamlanan birden fazla tamlayana da bağlanabilir. Örnekler "Evin bahçesi, odaları, mutfağı o kadar geniş ki..." cümlesinde "evin" tamlayan; "bahçesi, odaları, mutfağı" sözcükleri de tamlanandır. "Kırların, çiçeklerin, kuşların, böceklerin neşesi hepimizi coşturmuştu." cümlesinde "kırların, çiçeklerin, kuşların, böceklerin" tamlayan; "neşesi" tamlanandır. Belirli olan ve bilinen bir şeye veya yere aitlik vardır. Örnekler Öğretmenin kitabı. Ali Beyin Kitabı Kitap bilinen ve belli olan öğretmene aittir. Okulun bahçesi çok güzel. Cumhuriyet Lisesinin bahçesi Bahçe bilinen ve belli olan okula aittir. 2. Belirtisiz İsim Tamlaması Tamlayanın ilgi eki almayıp tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. Tamlayanın ek almadığı, yalnızca tamlananın ek aldığı tamlamalara Belirtisiz isim tamlaması denir. Belirtisiz isim tamlamasında tamlanan -ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü alır. Bu tür tamlamalarda bir ismin başka bir isme aitliğinden çok bir nesne ya da kavram ismi oluşturmak esastır. Örnekler "Çocuğun elbisesini alacağız." cümlesindeki "çocuğun elbisesi" tamlaması belirtilidir. Bu tamlamada belli bir çocuğa ait elbiseden söz edilmektedir. Biz bu tamlamayı, "Çocuk elbisesi alacağız." şeklinde söylersek yani "-nın" ekini kaldırırsak tamlama belirtisiz olur. Bu durumda belli bir kişiye ait elbiseden değil, genel bir elbise çeşidinden "çocuk elbisesi" nden söz etmiş oluruz. Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan tamlananın neden yapıldığını, neye benzediğini bildirebilir "Lahana turşusu", "Erik hoşafı", "Bulgur pilâvı" Bu tamlamalarda tamlayan tamlanın neyden yapıldığını bildirir. "Deve kuşu", "Kılıç balığı", "Küpe çiçeği" Bu tamlamalarda ise tamlayan tamlananın neye benzediğini bildirir. Belirtisiz isim tamlaması sıfat göreviyle kullanılabilir. "El yazması kitaplar şimdi çok değerli." cümlesinde "el yazması" belirtisiz isim tamlamasıdır. Bu tamlama cümlede sıfat göreviyle kullanılmıştır. Türkçe kitabı / Fizik kitapları Tür Pirinç çorbası Neden yapıldığı İzmir üzümü Ait olduğu yer Dil peyniri Neye benzediği Temizlik işçisi Mesleği İstanbul boğazı Yer 3. Zincirleme İsim Tamlaması Tamlayanın, tamlananın veya her ikisinin kendi içinde başka bir isim tamlaması olduğu söz öbekleridir. Zincirleme isim tamlaması, ya tamlayanı, ya tamlananı, ya da her ikisi de isim tamlaması olan tamlamalardır. Zincirleme isim tamlamaları en az üç ismin bir raya gelmesi ile oluşur. Örnekler "Macera romanlarının okuyucusu çoktur." cümlesinde "macera romanları" belirtisiz isim tamlamasıdır. Bu tamlamaya "-nın" ilgi eki eklenmiş ve tamlama "okuyucusu" tamlananına bağlanmış. Böylece iki tamlama iç içe girmiş ve zincirleme isim tamlaması olmuştur "Saka kuşunun ötüşü çok hoştu." cümlesinde "saka kuşunun ötüşü" üç isimden oluşan zincirleme isim tamlamasıdır. Tamlayan "saka kuşu", tamlanan ise "ötüşü" sözcüğüdür. Ali’nin babasının işi Taş duvarın üstü Bahar mevsiminin güzelliği 4. Takısız İsim Tamlaması DİKKAT TAKISIZ İSİM TAMLAMASI SIFAT MI İSİM Mİ OLDUĞUNA KARAR VERİLEMEDİĞİ İÇİN BAZI KAYNAKLARDA SIFAT, BAZI KAYNAKLARDA İSİM TAMLAMASI OLARAK İŞLENMEKTEDİR!.. Tamlayanı ve tamlananı ek almamış olan isim tamlamalarıdır. Takısız isim tamlamalarında her iki unsur da ilgi ve iyelik eklerini almaz. Bu tamlamaları iki grupta inceleyebiliriz a. Bir şeyin neyden yapıldığını gösterir. "Boynunda altın kolye vardı." cümlesindeki "altın kolye" sözü kolyenin altından yapıldığını gösterir. "Cam vazo, çelik tencere, deri mont" tamlamaları da bunlara örnektir. b. Bir şeyin neye benzediğini bildirir. "Altın saçları rüzgârda dalgalanır." cümlesinde "altın saç" takısız isim tamlamasıdır. Bu tamlamada "saçlar" altına benzetilmiştir. "Gül yanak, zeytin göz, tilki Rıfkı..." gibi tamlamalar takısız isim tamlamasıdır. SIFATLAR, ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLERİ, KULLANIMLARI, SIFAT TAMLAMALARI ÖZET ANLATIM Adları niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için adın önüne gelerek onu nitelemesi veya belirtmesi gerekir. Yaşlı adam, pazar çantasını titrek elleriyle tutuyordu. Yemekte bu masaya dört kişi oturacak. Kazancının yarısını fakir öğrencilere veriyormuş. Bu cümlelerde “yaşlı” sözcüğü “adam” adının, “titrek” sözcüğü “el” adının niteliğini gösterdiği için; “bu” sözcüğü “masa” adını işaret yoluyla, “dört” sözcüğü ise “kişi” adını sayı yoluyla belirttiği için sıfattır. Son cümlede “fakir” sözcüğü, “öğrenci” adının niteliğini gösterdiği için sıfattır. Sıfatın özelliğini verdiği isimle birlikte kullanılmasına ve birlikte ele alınmasına SIFAT TAMLAMASI denir. Yaşlı adam, pazar çantasını titrek elleriyle tutuyordu. Yemekte bu masaya dört kişi oturacak. Yukarıdaki sıfatla isim birlikte kullanıldıkları için sıfat tamlaması olmuşlardır. Sıfatlar, iki ana gruba ayrılır 1. Niteleme Sıfatları 2. Belirtme Sıfatları a. İşaret Sıfatı b. Sayı Sıfatı - Asıl Sayı Sıfatı - Sıra Sayı Sıfatı - Üleştirme Sayı Sıfatı - Kesir Sayı Sıfatı c. Belgisiz Sıfat d. Soru Sıfatı 1. NİTELEME SIFATLARI NASIL? Bir adı; durum, şekil, biçim, renk yönüyle niteleyen sözcüklerdir. Niteleme sıfatları, ada sorulan “Nasıl?” sorusunun cevabı olan sözcüklerdir. Küçük çocuk bizi görünce yanımıza geldi. Gökyüzünü aniden kapkara bulutlar kaplamıştı. Bu cümlelerde “küçük” ve “kapkara” sözcükleri, önüne geldiği adların nasıl olduğunu gösterdiği için niteleme sıfatıdır. Bu sözcüklerin, niteledikleri ada sorulan “Nasıl?” sorusuna cevap olduklarına dikkat edelim Nasıl çocuk? küçük çocuk Nasıl bulutlar? kapkara bulutlar Bu yolun sonunda eski bir ev vardı. Yol kenarları, kurumuş yapraklarla doluydu. Annem, sabahları tatlı bir sesle bizi uyandırırdı. Kahvaltıda güzelim böreklerden bolca yemiştim. Bu cümlelerde, “eski” sözcüğü, “ev” adının niteliğini; “kurumuş” sözcüğü, “yaprak” adının niteliğini; “tatlı” sözcüğü, “ses” adının niteliğini; “güzelim” sözcüğü, “börek” adının niteliğini gösterdiği için niteleme sıfatıdır. 2. BELİRTME SIFATLARI Adları işaret, sayı, soru, belgisizlik yönüyle belirten sıfatlardır. a. İşaret Sıfatı Adları işaret yönüyle belirten, onlara işaret eden sözcüklerdir. bu, şu, o, öteki, beriki, öbür Bu kitabı senin için aldım. Arkadaşlarım öteki otobüse binmiş. Belediye, geçen yıl şu yolu asfaltladı. O dergiyi okudun mu? Buraya öbür yoldan geldim. Bu cümlelerde geçen “bu, öteki, şu, o, öbür” sözcükleri, önündeki adları, işaret yönüyle öteki varlıklardan ayırıp belirttiği için işaret sıfatıdır. Uyarı İşaret sıfatlarından sonra virgül , kullanılmaz. Bu sözcüklerden sonra virgül , kullanılırsa bu sözcükler, zamir adıl olur. O kitabı daha önce okumuş. O, kitabı daha önce okumuş. Bu cümlelerin birincisinde “o” sözcüğü “kitap” adını belirttiği için işaret sıfatı; ikincisinde “o” sözcüğü bir varlığı karşıladığı için adıldır. Uyarı “Bu, şu, o, öteki, beriki, öbür” sözcükleri aynı zamanda işaret zamiridirler. Eğer bu sözcükler, önündeki bir adı işaret ederek belirtiyorsa işaret sıfatıdır. Adın yerini işaret yoluyla tutuyorsa işaret zamiridirler. Bu ev, çok güzelmiş. İşaret Sıfatı Bu, çok güzelmiş. İşaret Zamiri Bu cümlelerin birincisinde “bu” sözcüğü “ev” sözcüğünü işaret ederek belirttiği için işaret sıfatıdır. İkinci cümlede ise “bu” sözcüğü “ev” adının bilgi yerini tuttuğu için işaret adılıdır. Uyarı İşaret sıfatları her zaman yalın halde bulunur. Çekim eki aldığında işaret zamiri olur. Annem öteki halıyı yıkamak için dışarı çıkarmış. Annem ötekini yıkamak için dışarı çıkarmış. Bu cümlelerin birincisinde, “öteki” sözcüğü “halı” adını işaret ederek belirttiği için işaret sıfatıdır. İkinci cümlede “ötekini” sözcüğü, “halı” sözcüğü söylenmeden, işaret yoluyla “halı” sözcüğünün yerine geçtiğinden işaret zamiridir. b. Sayı Sıfatı Varlıkların sayılarını gösteren, onları sayı yönüyle belirten sözcüklerdir. Asıl Sayı Sıfatı Varlıkların sayılarını kesin olarak belirten sözcüklerdir. Ada sorulan “kaç” sorusunun cevabıdır. Üç gün önceki toplantıya altı kişi katılmış. Babam bir ay sonra yurtdışından gelecek. Bu cümlelerde “üç, altı, bir” sözcükleri, “gün, kişi, ay” adlarının sayısını belirttiği için, asıl sayı sıfatıdır. Sıra Sayı Sıfatı Varlıkların sırasını gösteren sözcüklerdir. Sayılara “-ncı, -nci, -ncu, -ncü” ekleri getirilerek oluşturulur. Ada sorulan “kaçıncı” sorusunun cevabıdır. Bu derste on beşinci sayfayı okuyacağız. Sınavdaki yedinci soruyu çözememiş. Bu cümlelerde “on beşinci, yedinci” sözcükleri “sayfa, soru” adlarının sırasını belirttiği için, sıra sayı sıfatıdır. Üleştirme Sayı Sıfatı Varlıkları sayıca bölümlere ayıran, paylaşma anlamı veren sözcüklerdir. Sayılara “-er, -ar” eki getirilerek oluşturulur. Ada sorulan “kaçar” sorusunun cevabıdır. Sınavda her branştan onar soru soruldu. Öğrencilerden altışar kitap okumaları istendi. Bu cümlelerde “onar, altışar” sözcükleri, “soru, kitap” adlarının paylara ayrıldığını belirttiği için, üleştirme sayı sıfatıdır. Kesir Sayı Sıfatı Varlıkların parçalarının, bütüne olan oranlarını gösteren sıfatlardır. Şirketin üçte iki hissesi ona aitmiş. Bir öğünde yarım ekmek yiyordu. Bu cümlelerde “üçte iki, yarım” sözcükleri, “hisse, ekmek” adlarının bütüne olan oranlarını belirttiği için, kesir sayı sıfatıdır. c. Belgisiz Sıfat Adları belirtirken kesinlik bildirmeyen sıfatlardır. bir, birkaç, birçok, çoğu, kimi, bazı, bütün, tüm, başka, birtakım, her, hiçbir, herhangi… Elbet bir gün sen de anlarsın beni. Bu konuyla ilgili birkaç kitap okumuştum. Bu cümledeki “bir, birkaç” sözcüğü “gün, kitap” adını, sayı yönüyle; ama kesin olmayacak biçimde belirtmiştir. Dolayısıyla, “birkaç” sözcüğü belgisiz sıfattır. İçerideki bazı masaları dışarıya taşıyalım. Sanatçı, birçok tablosunda İstanbul’u konu ediniyor. Yazarın başka romanlarını da okudum. Hiçbir öğrenci öğretmenini üzmek istemez. Lisedeyken, okuduğum her kitabın özetini çıkarırdım. Bu cümlelerde “bazı” sözcüğü, “masal” adını; “birçok” sözcüğü, “tablo” adını; “başka” sözcüğü, “roman” adını; “hiçbir” sözcüğü, “öğrenci” adını; “her” sözcüğü, “kitap” adını kesinlik bildirmeden belirttiği için belgisiz sıfattır. Uyarı “Kimi, çoğu ” sözcükleri, hem belgisiz zamir hem belgisiz sıfat olarak kullanılabilir. Fuarda kimi kitaplar pahalı, kimi ise ucuzdu. Bu cümlede, birinci “kimi” sözcüğü “kitaplar” sözcüğünü belirttiği için belgisiz sıfattır; ikinci “kimi” sözcüğü ise, kitapların yerini tuttuğu için belgisiz adıldır. Çoğu öğretmen törene yetişemedi; ama öğrencilerin çoğu törene katıldı. Bu cümlede, birinci “çoğu” sözcüğü “öğretmen” sözcüğünü belirttiği için belgisiz sıfattır; ikinci “çoğu” sözcüğü ise, öğrencilerin bir kısmının yerine geçtiği için belgisiz adıldır. Uyarı “Bir” sözcüğü, hem belgisiz sıfat hem sayı sıfatı olarak kullanılabilir. “Bir” sözcüğünün yerine başka sayı getirilebiliyorsa, “bir” sözcüğü sayı sıfatıdır. “Bir haftada iki kitap okumuş.” Bu cümledeki “bir” sözcüğü, sayı sıfatıdır; çünkü yerine “iki” veya “üç” gibi başka bir sayı getirilebilmektedir. “Ali, dürüst bir insandır.” Bu cümlede “bir” sözcüğünün yerine başka bir sayı getirilememektedir; çünkü bu cümlede “bir” sözcüğü “herhangi bir” anlamına gelmektedir ve belgisiz sıfattır. d. Soru Sıfatı Adları soru yoluyla belirten, yani adları anlamca tamamlayan soru sözcükleridir. Soru sıfatlarının cevabı yine sıfattır. Unutmayın Soru sıfatı isimden hemen önce gelir. nasıl, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne kadar, ne Sen, tatilde kaç kitap okumuştun? Bu cümlede, “kaç” soru sözcüğünün “kitap” adını belirttiğini görüyoruz. Bu soru sözcüğüne verilebilecek “beş kitap” cevabının sıfat olması, bize, bu soru sözcüğünün de sıfat olduğunu gösterir. Hangi yoldan gitmemizi tavsiye ediyorsun? Bu cümlede, “hangi” soru sözcüğünün “yol” adını belirttiğini görüyoruz. Bu soru sözcüğüne verilebilecek “şu yol” cevabının sıfat olması, bize, bu soru sözcüğünün de sıfat olduğunu gösterir. Köyde nasıl bir evde oturuyordunuz? Orada ne kadar para harcamış? Vergi dairesi, binanın kaçıncı katında bulunuyor? Arkadaşların bize ne gün gelecek? Bu oyunda takımlar kaçar kişiden oluşuyor? Bu cümlelerde geçen “nasıl, ne kadar, kaçıncı, ne, kaçar” sözcükleri; önündeki sözcükleri soru yönüyle belirttiği ve bu sözcüklere verilen cevaplar sıfat olduğu için soru sıfatıdır. Uyarı “Hangisi, kaçı” soru adıllarıyla “hangi, kaç” soru sıfatlarını birbirine karıştırmamak gerekir. Hangi soru daha zordu? Hangisi daha zordu? Bu cümlelerde “hangi” sözcüğü “soru” adını belirttiği için soru sıfatı; “hangisi” sözcüğü, bir adın yerini soru yoluyla tuttuğu için soru zamiridir. Kaç öğrenci gelmedi. Öğrencilerin kaçı gelmedi. Cümlelerde “kaç” sözcüğü “öğrenci” adını belirttiği için soru sıfatı; “kaçı” sözcüğü, bir sayı adının yerini soru yoluyla tuttuğu için soru zamiridir. Uyarı Sıfatlar, zamirleri de niteleyebilir. Ahmet, gerçekten dürüst birisidir. O, her zaman deneyimli kimselerle çalışır. Bu cümlelerin birincisinde “dürüst” sıfatı “birisi” adılını nitelemektedir. İkinci cümlede “deneyimli” sıfatı, “kimse” adılını nitelemektedir. Uyarı İlgi eki -ki, yer ve zaman bildiren sözcüklerden sonra gelip eklendiği sözcüğü sıfat yapar. Sınıftaki öğrenciler dışarı çıkmış. Yarınki sınava hazır mısın? Bu cümlelerde “sınıf” sözcüğü, ilk önce bulunma durumu -de, -da, -te, -ta ekini alıp ardından sıfat yapan “-ki” ekini alarak önündeki “öğrenciler” adını; “yarın” sözcüğü, sıfat yapan “-ki” ekini alarak önündeki “sınav” adını belirttiği için sıfat görevindedir. ADLAŞMIŞ SIFATLAR Niteleme sıfatları, çekim eki alarak veya almadan niteledikleri ismin yerini tutacak şekilde kullanılabilir. Bu sözcüklere “adlaşmış sıfat” denir. İhtiyar adam yine parkta oturuyordu. İhtiyar, yine parkta oturuyordu. Birinci cümlede “ihtiyar” sözcüğü, “adam” adını niteleyen bir niteleme sıfatıdır. İkinci cümlede ise, “ihtiyar adam” tamlamasındaki “adam” sözcüğü düşmüş, “ihtiyar” sözcüğü hem adın yerine geçmiş hem nitelik bildirmiştir, yani adlaşmış sıfat olmuştur. Manav, kasalardaki çürükleri çöpe atıyordu. Bu cümlede “çürükleri” sözcüğü, “meyve” adını nitelerken, çekim eki alarak hem “meyve” adının yerine geçmiş hem de nitelik bildirerek adlaşmış sıfat olmuştur. Öğretmenimiz bu görev için sınıftan gönüllüler seçti. Bu cümlede “gönüllüler” sözcüğü, “öğrenci” adını nitelerken, çekim eki alarak hem “öğrenci” adının yerine geçmiş hem de nitelik bildirerek adlaşmış sıfat olmuştur. Bizim kurnaz yine birisini kandırmış. Bu cümlede “kurnaz” sözcüğü, bir kişiyi nitelerken, çekim eki almadan hem nitelediği kişinin yerine geçmiş hem de nitelik bildirerek adlaşmış sıfat olmuştur. Uyarı Türkçede meslek adları ve bazı adlar, sıfat olarak kullanılabilir. Bu sözcükleri, adlaşmış sıfatlarla bilgi karıştırmamak gerekir. Yönetici insanlar, insan ilişkilerinde başarılıdır. Yöneticiler, insan ilişkilerinde başarılıdır. Bu cümlelerin birincisinde “yönetici” sözcüğü, “insanlar” adını nitelediği için sıfat görevindedir. İkinci cümledeki “yöneticiler” sözcüğü ad olarak kullanılmıştır; ama adlaşmış sıfat değildir. Futbolcular, disiplinli kişilerdir. Yarın ailece yazlığa gideceğiz. Bu cümlelerde geçen “futbolcu, yazlık” sözcükleri gerektiğinde sıfat olabildiği halde futbolcu kişiler, yazlık ev bu cümlede ad olarak kullanılmıştır; ama adlaşmış sıfat değildir. Uyarı Adlaşmış sıfattan sonra bir ad geldiğinde anlam karışıklığı ortaya çıkıyorsa bu adlaşmış sıfattan sonra virgül , getirilir. Hasta, çocuğu yanına çağırdı. Bu cümlede “hasta” sözcüğü bir kişiyi karşılayarak adlaşmıştır. Bu sözcükten sonra “çocuk” adı geldiğinde virgül konulmazsa “hasta” sözcüğü “çocuk” adının sıfatı olmaktadır. Bu yüzden “hasta” sözcüğünün adlaşmış sıfat olması için bu sözcükten sonra virgül , konmalıdır. UNVAN SIFATLARI Kişilerin meslek, rütbe, makam gibi sosyal statülerini belirten sözcüklerdir. Unvan sıfatları, adların önüne de sonuna da gelebilir. Yüzbaşı Cemil, Hakkı Çavuş, Hatice Teyze, Naciye Hanım… Dün Doktor Kemal Bey bize geldi. Bu cümlede “Doktor, Bey” sözcükleri; beraber kullanıldıkları “Kemal” özel adını belirttiği için unvan sıfatıdır. Ayşe Hemşire, hastalarla yakından ilgilendi. Bu cümlede “Hemşire” sözcüğü; beraber kullanıldığı “Ayşe” özel adını belirttiği için unvan sıfatıdır. Uyarı Özel adla birlikte kullanılmayan unvan sözcükleri, küçük harfle başlar ve unvan sıfatı görevinden çıkar. Dün doktor, hastaneye uğramamış. Bu cümlede “doktor” sözcüğü özel bir adla birlikte kullanılmadığı için unvan sıfatı değildir ve bu yüzden küçük harfle başlar. Uyarı Özel bir adla kullanılan; ama akrabalık ilişkisi belirten unvan sözcükleri, küçük harfle başlar ve unvan sıfatı görevinden çıkar. Salih, bugün Ayşe teyzesine gidecekmiş. Bu cümlede “teyze” sözcüğü özel bir adla birlikte kullanıldığı halde akrabalık anlamı taşıdığı için unvan sıfatı değildir ve bu yüzden küçük harfle başlar. KÜÇÜLTME SIFATLARI Sıfat olan sözcüğün anlamında küçültme ya da daralma, “-cik,-ce, -ımsı, -ımtırak” ekleri ile yapılır. Bu eklerin getirilmesi ile oluşan sıfatlara küçültme sıfatları denir. “Küçük bir evleri vardı.” cümlesinde “küçük” sıfattır ve kendinden sonra gelen ismin niteliğini belirtmektedir. “Küçücük evleri vardı.” cümlesinde “-cik” eki almış “küçücük” sözcüğü de niteleme sıfatıdır. Buradaki “küçücük” sözcüğün “küçük” sözcüğünden farkı, eklendiği ismin anlamında küçültme yapmış olmasıdır. Küçük ev – küçücük ev “Ekmek ayvasının ekşimsi bir tadı vardı.” “Üzerine mavimtırak bir ceket giymişti.” “Masada kalınca bir kitap duruyordu.” Yukarıdaki cümlelerdeki koyu renkli sözcükler küçültme sıfatıdır. PEKİŞTİRME SIFATLARI Sıfatlarda pekiştirme, yani anlamın kuvvetlendirilmesi iki şeklide yapılır 1. Yol Sıfat olan sözcüğün ünlüye kadarki ilk hecesi alınır, daha sonra “m, p, r, s” harflerinden uygun olanı getirilir. En son da sıfat olan sözcük tekrar yazılır. “temiz” sözcüğü üzerinde uygulayalım Te – r – temiz = tertemiz “Çocuklar bembeyaz elbiseler giymişlerdi.” “Dümdüz yolda ilerliyorduk.” “Şöyle yemyeşil çimenlerin üzerine uzansam!” cümlelerinde koyu renkli sözcükler pekiştirme sıfatıdır. 2. Yol Sıfat olan sözcüğün tekrar edilmesi ile yapılır. Örneğin “çeşit” sözcüğünü ele alalım. Bu sözcük tekrar ederek bir ismi nitelediğinde pekiştirme sıfatı olur “Çeşit çeşit meyveler vardı masada.” Bu cümlede koyu renkli sözler pekiştirme sıfatıdır. “Bahçede uzun uzun ağaçlar vardı.” “Derin derin ırmaklar aşarak geldik.” cümlelerindeki koyu renkli sözler pekiştirme sıfatıdır. DERECELENDİRME SIFATLARI Sıfatlarda derecelendirme “pek, çok, daha, en…” gibi sözcüklerle yapılır. “Kardeşin onlardan daha akıllı biri.” cümlesinde “daha” sözcüğü üstünlük, “En güzel kitap buydu.” cümlesinde “en” sözcüğü en üstünlük, “Çok güzel çiçekleri vardı.” cümlesinde “çok” sözcüğü aşırılık anlamı katmıştır. “TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ KONU ANLATIMLAR” SAYFASINA GERİ DÖNMEK İÇİN >>>TIKLAYIN>>TIKLAYIN>>TIKLAYINYorumu SÜPER BİR SİTE ALLAH SİZDEN RAZI OLSUN ->Yazan Burak . >>>YORUM YAZ<<< Soruİsim Tamlaması Sifat Tamlaması 7. İsim tamlamalarını ve sıfat tamlamalarınız bulunuz. Cümleler Onun arabası var. O araba bizim mİsim Tamlaması Sifat Tamlaması 7. İsim tamlamalarını ve sıfat tamlamalarınız bulunuz. Cümleler Onun arabası var. O araba bizim mahalleye geldi. Yeşil çimlere oturduk. Ormanın kokusunu içimize çektik. Bazı insanlar dünyanın kıymetini bilmiyor. Mahalle meydanında tüm ahali toplanmıştı. İki kişi evin duvarının önünde konuşuyordu. Adamın biri seni adam seni sordu. Kitap kapağını küçük kardeşim yırtmış. Hangi yana baksam senin nefesin gelir yüzüme. Ufacık kedi sokak parkında oynuyordu. Kapının kilidi sert demir ile kırıldı.

isim tamlamasi ve sifat tamlamasinin farki